Praktyki studenckie 2026 — umowa z uczelnią, BHP, ZUS i obowiązki pracodawcy

Praktyki studenckie to forma kształcenia, w której student realizuje część programu studiów u zewnętrznego pracodawcy, nie stając się przy tym jego pracownikiem. Właśnie ten brak stosunku pracy sprawia, że firmy często traktują praktykanta jak gościa, za którego nikt formalnie nie odpowiada. Tymczasem Kodeks pracy, rozporządzenie o szkoleniach BHP i przepisy podatkowe nakładają na podmiot przyjmujący konkretne obowiązki, a wybór podstawy prawnej (porozumienie z uczelnią, umowa zlecenia, praktyka absolwencka) przesądza o składkach, podatku i ryzyku przy wypadku.

Ten poradnik porządkuje praktyki z perspektywy pracodawcy: jakie formy są dostępne, co musi znaleźć się w dokumentach, kiedy i ile trzeba zapłacić, jak rozliczyć składki oraz jak zorganizować praktyki, żeby student wyniósł z nich coś więcej niż umiejętność obsługi kserokopiarki.

Najważniejsze informacje:

• Obowiązkowa praktyka studencka odbywa się na podstawie porozumienia z uczelnią i nie tworzy stosunku pracy, a przepisy nie nakazują za nią płacić.
• Pracodawca musi zapewnić studentowi bezpieczne i higieniczne warunki zajęć (art. 304 § 2 KP) oraz przeprowadzić instruktaż ogólny i stanowiskowy BHP przed dopuszczeniem do pracy.
• Student do 26 lat zatrudniony na umowie zlecenia nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu, a jego przychód może korzystać z ulgi dla młodych do 85 528 zł rocznie.
• Praktyka absolwencka trwa maksymalnie 3 miesiące, a świadczenie nie może przekroczyć dwukrotności płacy minimalnej, czyli w 2026 roku 9612 zł miesięcznie.
• Firma, która płaci studentom za praktyki przewidziane programem studiów na podstawie umowy z uczelnią, może odliczyć dodatkowo 50% tych kosztów w ramach ulgi CSR (art. 26ha ustawy o PIT).

Czym są praktyki studenckie i kto je reguluje?

Według GUS (Szkolnictwo wyższe w roku akademickim 2025/2026) na koniec 2025 roku w polskich uczelniach studiowało 1 322,8 tys. osób, o 42,7 tys. więcej niż rok wcześniej. Duża część z nich musi w trakcie studiów zaliczyć praktyki zawodowe, a miejsca na nie zapewniają w praktyce prywatne firmy, instytucje publiczne i organizacje pozarządowe.

Podstawą prawną jest art. 67 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (ISAP). Na studiach o profilu praktycznym program musi przewidywać praktyki w wymiarze co najmniej 6 miesięcy na studiach pierwszego stopnia i jednolitych magisterskich oraz co najmniej 3 miesięcy na studiach drugiego stopnia. Na profilu ogólnoakademickim wymiar praktyk ustala sama uczelnia w programie studiów, więc może on wynosić kilka tygodni albo nie występować wcale.

Ustawa nie reguluje natomiast szczegółów współpracy z pracodawcą. Te wynikają z regulaminu praktyk danej uczelni i z porozumienia zawieranego z firmą. Dlatego dwie praktyki odbywane w tym samym dziale mogą mieć zupełnie inne warunki, jeśli studenci pochodzą z różnych uczelni.

Czy praca zarobkowa może zastąpić praktykę?

Tak, jeśli zgodzi się na to uczelnia. Art. 67 ust. 7 ustawy pozwala zaliczyć na poczet praktyki czynności wykonywane w ramach zatrudnienia, stażu lub wolontariatu, pod warunkiem że umożliwiły one osiągnięcie efektów uczenia się przewidzianych dla praktyk. Dla pracodawcy oznacza to częste prośby o zaświadczenie opisujące zakres obowiązków studenta, który już u niego pracuje. Takie zaświadczenie powinno odnosić się do konkretnych zadań, a nie ograniczać się do potwierdzenia okresu zatrudnienia.

Jakie formy praktyk może zaproponować firma?

W badaniu Centrum Analiz NZS „Praktyki i staże studenckie” (2025), przeprowadzonym na próbie 1330 studentów i absolwentów, 588 osób, czyli 44%, przyznało, że brak wynagrodzenia wpłynął na wybór miejsca praktyk. Forma prawna, którą zaproponuje pracodawca, ma więc znaczenie także rekrutacyjne. Do wyboru są cztery podstawowe rozwiązania.

Staż z powiatowego urzędu pracy to osobny instrument przeznaczony dla osób zarejestrowanych w urzędzie, a stypendium wypłaca wtedy urząd, nie firma. Zasady tej formy opisujemy w artykule o stażu z urzędu pracy.

Porozumienie z uczelnią — zapisy, które warto sprawdzić

Aż 67,7% uczestników badania NZS (raport PDF, 2025) zadeklarowało, że nie otrzymało od uczelni żadnej pomocy przy organizacji praktyk. W praktyce oznacza to, że student często sam przynosi do firmy wzór porozumienia, a dział kadr podpisuje go bez czytania. To błąd, bo właśnie w tym dokumencie rozstrzyga się, kto płaci za ubezpieczenie, kto odpowiada za szkody i czy firma ma jakiekolwiek zobowiązania finansowe.

Przed podpisaniem sprawdź, czy porozumienie określa co najmniej:

• termin i wymiar praktyki oraz miejsce jej odbywania (siedziba, oddział, praca zdalna),
• program praktyki lub efekty uczenia się, które student ma osiągnąć,
• imię i nazwisko opiekuna praktyk po stronie firmy i po stronie uczelni,
• informację, czy praktyka jest nieodpłatna, oraz wyłączenie roszczeń finansowych studenta,
• to, kto zapewnia ubezpieczenie NNW i czy student ma obowiązek okazać polisę przed rozpoczęciem praktyki,
• obowiązek zachowania tajemnicy przedsiębiorstwa i zasady przetwarzania danych osobowych,
• dokument, który firma wystawia na koniec (opinia, zaświadczenie, wpis do dziennika praktyk).

Jeżeli praktykant ma dostęp do danych klientów lub pracowników, warto dołączyć do porozumienia upoważnienie do przetwarzania danych osobowych i krótkie oświadczenie o zachowaniu poufności. Uczelniane wzory rzadko to obejmują, a odpowiedzialność za naruszenie spoczywa na administratorze danych, czyli na firmie.

Czy pracodawca musi płacić praktykantowi?

Nie musi, ale większość studentów oczekuje, że będzie płacił: 841 z 1330 respondentów badania NZS (2025), czyli 63%, uznało nieodpłatne praktyki za niesprawiedliwe, a jedynie 180 osób oceniło je jako sprawiedliwe. Na poziomie unijnym Flash Eurobarometr (Komisja Europejska, 2023) wykazał, że rekompensatę finansową za ostatnią praktykę otrzymało 55% młodych ludzi.

Z prawnego punktu widzenia obowiązkowa praktyka realizowana na podstawie porozumienia z uczelnią nie jest pracą zarobkową, tylko częścią procesu kształcenia. Przepisy nie przewidują dla niej minimalnego wynagrodzenia. Sytuacja zmienia się w momencie, gdy firma zawiera ze studentem odrębną umowę. Wtedy obowiązują zasady właściwe dla tej umowy, w tym minimalna stawka godzinowa przy zleceniu, która zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z 11 września 2025 r. (ISAP) wynosi w 2026 roku 31,40 zł brutto.

Kiedy bezpłatna praktyka przestaje być praktyką?

Granica przebiega tam, gdzie student wykonuje zwykłą pracę na rzecz firmy pod kierownictwem i w wyznaczonym czasie, a cel edukacyjny znika. Jeżeli praktykant obsługuje stały odcinek pracy, zastępuje nieobecnego pracownika albo jego zadania nie mają związku z kierunkiem studiów, inspektor pracy może uznać, że mamy do czynienia ze stosunkiem pracy (art. 22 § 1 KP). Ponad 38% studentów kierunków technicznych i analitycznych w badaniu NZS wskazało, że firmy traktowały ich wyłącznie jako darmową siłę roboczą do prostych zadań. To dokładnie ten obraz, który przy kontroli trudno obronić.

Składki ZUS i podatek od wynagrodzenia praktykanta

Zgodnie z art. 6 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (ISAP) zleceniobiorcy będący studentami nie podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym do ukończenia 26 lat. Przy umowie zlecenia ze studentem w tym wieku pracodawca nie odprowadza więc składek społecznych ani zdrowotnej. Zwolnienie nie dotyczy umowy o pracę, gdzie student jest oskładkowany jak każdy inny pracownik.

Po stronie podatku najważniejsza jest ulga dla młodych z art. 21 ust. 1 pkt 148 ustawy o PIT (ISAP). Obejmuje ona przychody z umowy o pracę, umowy zlecenia i praktyki absolwenckiej osiągnięte do ukończenia 26. roku życia, do limitu 85 528 zł w roku. Szczegóły tego zwolnienia omawiamy w artykule o uldze dla młodych.

Świadczenia, które student otrzymuje od uczelni w związku ze skierowaniem na praktyki, są zwolnione z podatku na podstawie art. 21 ust. 1 pkt 89 ustawy o PIT. Dotyczy to jednak wyłącznie wypłat od uczelni, a nie pieniędzy od firmy przyjmującej. Więcej o samej umowie i jej rozliczeniu przeczytasz w tekście o umowie zlecenia.

Obowiązki BHP wobec studenta na praktyce

Art. 304 § 2 Kodeksu pracy (ISAP) nakłada na pracodawcę obowiązek zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków zajęć odbywanych na terenie zakładu przez studentów i uczniów, którzy nie są jego pracownikami. Brak umowy o pracę nie zwalnia więc z żadnego elementu organizacji bezpiecznego stanowiska, od sprawnych urządzeń po środki ochrony indywidualnej.

Rozporządzenie w sprawie szkolenia w dziedzinie BHP (tekst jednolity Dz.U. 2024 poz. 1327, ISAP) wprost wymienia studentów odbywających praktykę studencką w dwóch miejscach. Zgodnie z § 10 ust. 1 przechodzą oni instruktaż ogólny przed dopuszczeniem do pracy, a § 11 ust. 1 pkt 3 wymaga dla nich instruktażu stanowiskowego. Zasady i dokumentowanie instruktaży opisujemy w artykule o szkoleniach BHP.

Badania lekarskie praktykanta

Firma nie kieruje studenta na wstępne badania medycyny pracy, bo nie jest on pracownikiem. Badania studentów kierunków, na których występują czynniki szkodliwe, uciążliwe lub niebezpieczne, reguluje rozporządzenie Ministra Zdrowia z 26 sierpnia 2019 r. (ISAP), a skierowanie wydaje uczelnia. Pracodawca powinien jednak poprosić o zaświadczenie lekarskie, zanim dopuści praktykanta do pracy na stanowisku z narażeniem, na przykład w laboratorium, na hali produkcyjnej lub w placówce medycznej.

Kto odpowiada, gdy praktykant ulegnie wypadkowi?

Katalog osób objętych ubezpieczeniem wypadkowym w art. 3 ust. 3 ustawy wypadkowej (ISAP) obejmuje między innymi zleceniobiorców i osoby pobierające stypendium na stażu, ale nie wymienia studentów odbywających nieodpłatne praktyki. Student na bezpłatnej praktyce nie otrzyma więc świadczeń z ZUS z tytułu wypadku przy pracy. To samo dotyczy studenta do 26 lat na zleceniu, który nie podlega ubezpieczeniom społecznym, a więc także wypadkowemu.

Dlatego ochronę zapewnia zwykle prywatna polisa NNW. W zależności od regulaminu uczelni wykupuje ją uczelnia, student albo, rzadziej, firma przyjmująca. Zapis o tym, kto ma polisę, powinien znaleźć się w porozumieniu, a firma powinna mieć kopię dokumentu przed pierwszym dniem praktyki.

Brak ubezpieczenia w ZUS nie zwalnia pracodawcy z ustalenia okoliczności i przyczyn zdarzenia. Wzory uczelnianych porozumień zwykle wymagają sporządzenia dokumentacji powypadkowej według zasad stosowanych dla pracowników, a protokół jest potrzebny studentowi do roszczeń z polisy NNW. Jeżeli wypadek wynikał z zaniedbań w zakresie BHP, student może dochodzić odszkodowania od firmy na zasadach cywilnych. Procedurę ustalania okoliczności opisujemy w poradniku o wypadku przy pracy.

Praktyka absolwencka jako alternatywa dla zlecenia

Zgodnie z ustawą o praktykach absolwenckich (tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1578, ISAP) umowa o praktykę absolwencką może trwać najwyżej 3 miesiące, a miesięczne świadczenie nie może przekroczyć dwukrotności minimalnego wynagrodzenia. Przy płacy minimalnej 4806 zł oznacza to w 2026 roku górny limit 9612 zł brutto miesięcznie. Kolejną umowę z tą samą osobą można zawrzeć tylko w ramach łącznego trzymiesięcznego limitu.

Nazwa bywa myląca, bo praktykant nie musi być absolwentem studiów. Ustawa wymaga jedynie ukończenia co najmniej szkoły podstawowej lub gimnazjum i nieukończenia 30 lat w dniu rozpoczęcia praktyki, więc może z niej skorzystać także czynny student. Umowa musi być pisemna i określać rodzaj pracy, okres praktyki, tygodniowy wymiar czasu pracy oraz wysokość świadczenia, jeśli praktyka jest odpłatna. Nie może dotyczyć prac szczególnie niebezpiecznych.

Art. 4 ustawy wskazuje, które przepisy Kodeksu pracy stosuje się do praktyki: art. 18^3a–18^3e o równym traktowaniu, art. 129 § 1 o normach czasu pracy, art. 131 § 1, art. 132 § 1 i art. 133 § 1 o odpoczynku, art. 134 o przerwie oraz art. 151⁷ o pracy w nocy. Praktyka absolwencka sprawdza się, gdy firma chce zapłacić za krótki okres próbny i potrzebuje jasnych ram czasowych. Gdy współpraca ma trwać dłużej, lepiej od razu wybrać zlecenie albo umowę o pracę.

Czy firma może odliczyć koszty praktyk od podatku?

Art. 26ha ustawy o PIT (ISAP) pozwala przedsiębiorcy odliczyć od podstawy opodatkowania dodatkowe 50% kosztów poniesionych na działalność wspierającą szkolnictwo wyższe i naukę. Ust. 5 pkt 3 tego przepisu zalicza do niej finansowanie wynagrodzeń, wraz z pochodnymi, studentów odbywających u podatnika staże i praktyki przewidziane programem studiów. Analogiczne rozwiązanie zawiera ustawa o podatku dochodowym od osób prawnych.

Ulga ma dwa warunki, które łatwo przeoczyć. Po pierwsze, koszty muszą być ponoszone na podstawie umowy zawartej z uczelnią (art. 26ha ust. 6), więc wypłaty na zleceniu podpisanym tylko ze studentem nie wystarczą. Po drugie, praktyka musi wynikać z programu studiów, a nie być dobrowolnym zajęciem w wakacje. Odliczenie przysługuje też za wynagrodzenie absolwenta tej samej uczelni przez pierwsze 6 miesięcy zatrudnienia, jeżeli firma organizuje praktyki dla jej studentów i zatrudniła go za pośrednictwem akademickiego biura karier.

Organizacja praktyk, które przynoszą firmie korzyść

Według Flash Eurobarometru (2023) 68% młodych ludzi miało pracę w ciągu sześciu miesięcy od ostatniej praktyki, a 39% kontynuowało współpracę z tym samym pracodawcą. Praktyki mogą więc działać jak tani kanał rekrutacji, pod warunkiem że student ma w firmie z kim pracować. W badaniu NZS 757 osób, czyli 57% badanych, oceniło, że ich opiekun praktyk nie angażował się w pomoc przy wykonywaniu zadań.

Kilka elementów odróżnia praktyki, po których student chce wrócić do firmy, od tych, po których zostawia negatywną opinię na uczelni:

• Opiekun z czasem w grafiku, który ma zarezerwowane godziny na praktykanta, a nie tylko figuruje w porozumieniu.
• Plan na pierwszy tydzień: dostęp do systemów, instruktaż BHP, przedstawienie zespołu i jedno małe zadanie z widocznym efektem.
• Zadania związane z kierunkiem studiów, które da się opisać w dzienniku praktyk bez naciągania.
• Rozmowa podsumowująca z informacją zwrotną i jasnym sygnałem, czy firma jest zainteresowana dalszą współpracą.

Te same zasady, które sprawdzają się przy wdrażaniu nowych pracowników, dobrze działają przy praktykantach. Prosty schemat dla mniejszego zespołu opisujemy w tekście o onboardingu w małej firmie.

Czy unijna dyrektywa o stażach zmieni zasady w Polsce?

Komisja Europejska przedstawiła projekt dyrektywy w sprawie jakości staży 20 marca 2024 roku, ale według Parlamentu Europejskiego (Legislative Train, stan na wrzesień 2026) po drugim trilogu 6 maja 2026 roku stanowiska Rady i Parlamentu nadal były od siebie odległe. Do porozumienia nie doszło.

Najważniejszy spór dotyczy zakresu. Rada w podejściu ogólnym z 19 czerwca 2025 roku objęła dyrektywą wyłącznie staże na otwartym rynku pracy i wyłączyła praktyki będące częścią kształcenia. Według Parlamentu takie ujęcie pozostawiłoby poza dyrektywą blisko 80% staży. Sam projekt Komisji nie zakazuje też wprost bezpłatnych staży. Dla pracodawców w Polsce oznacza to, że w 2026 roku zasady praktyk studenckich wynikają wyłącznie z przepisów krajowych i porozumień z uczelniami. Jeśli dyrektywa zostanie przyjęta w wersji bliższej Radzie, obowiązkowych praktyk programowych może w ogóle nie objąć.

Podsumowanie

Praktyka studencka nie jest zatrudnieniem, ale firma przyjmująca studenta ma wobec niego realne obowiązki: musi zapewnić bezpieczne warunki zajęć, przeprowadzić instruktaż ogólny i stanowiskowy BHP oraz dopilnować, by praktyka służyła nauce, a nie zastępowała etat. Przed podpisaniem porozumienia z uczelnią warto sprawdzić zapisy o ubezpieczeniu NNW, poufności i dokumentach wydawanych na koniec, bo uczelniane wzory nie zawsze chronią interesy pracodawcy.

Decyzja o wynagrodzeniu jest dobrowolna, ale ma konsekwencje. Student do 26 lat na zleceniu nie generuje składek, a jego przychód zwykle mieści się w uldze dla młodych, więc koszt zapłaty za praktykę jest dla firmy niższy, niż się wydaje. Krótką, płatną współpracę z jasnym terminem zakończenia porządkuje praktyka absolwencka. Przy praktykach programowych opłacanych na podstawie umowy z uczelnią przedsiębiorca może dodatkowo skorzystać z ulgi CSR i odliczyć 50% poniesionych kosztów.