Rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia przez pracownika 2026 — art. 55 KP, odszkodowanie, skutki

W 2025 r. ponad 32 tys. osób dostało pensję po terminie (PIP). Kiedy pracownik może odejść bez wypowiedzenia z art. 55 KP, ile wynosi odszkodowanie i co z ZUS?

Rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia przez pracownika 2026 — art. 55 KP, odszkodowanie, skutki
Kodeks Pracy i Prawo

Rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia przez pracownika to tryb, w którym to zatrudniony kończy stosunek pracy z dnia na dzień, a pracodawca ponosi finansowe skutki własnych zaniedbań. Podstawą jest art. 55 Kodeksu pracy (tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 1245), nazywany potocznie „dyscyplinarką dla pracodawcy". Najczęstszym powodem jest brak wypłaty albo jej opóźnienie. Według danych Państwowej Inspekcji Pracy za 2025 r. ponad 32 tys. pracowników nie dostało wynagrodzenia na czas, a 12 tys. otrzymało je w zaniżonej wysokości. Poniżej opisano, kiedy pracownik może skorzystać z tego trybu, ile wynosi odszkodowanie, jak traktują je PIT i ZUS oraz co może zrobić pracodawca, który uważa zarzuty za bezpodstawne.

Najważniejsze w skrócie:

  • Art. 55 KP przewiduje dwie podstawy: orzeczenie lekarskie o szkodliwości pracy połączone z brakiem przeniesienia oraz ciężkie naruszenie przez pracodawcę podstawowych obowiązków wobec pracownika.
  • Przy ciężkim naruszeniu pracownikowi przysługuje odszkodowanie w wysokości wynagrodzenia za okres wypowiedzenia, czyli za 2 tygodnie, 1 miesiąc albo 3 miesiące.
  • Oświadczenie trzeba złożyć na piśmie, z podaniem przyczyny, w ciągu miesiąca od uzyskania wiadomości o naruszeniu.
  • Rozwiązanie wywołuje skutki takie jak wypowiedzenie dokonane przez pracodawcę, co ma znaczenie m.in. dla zasiłku dla bezrobotnych i odprawy.
  • Pracodawca, który uważa rozwiązanie za nieuzasadnione, może żądać od pracownika odszkodowania przed sądem pracy na podstawie art. 61¹ KP.
Pracownik wychodzący z biura z kartonem rzeczy osobistych po rozwiązaniu umowy o pracę

Kiedy pracownik może rozwiązać umowę bez wypowiedzenia?

Kodeks pracy przewiduje dokładnie 2 sytuacje, w których pracownik może zakończyć umowę bez zachowania okresu wypowiedzenia. Obie opisuje art. 55 § 1 i § 1¹ KP. Na tę zamkniętą listę zwrócił uwagę także Sąd Najwyższy w wyroku II PSKP 48/23. Pierwsza podstawa ma charakter zdrowotny i nie wymaga winy pracodawcy, a druga dotyczy jego poważnych zaniedbań.

PodstawaPrzesłankaCzy przysługuje odszkodowanie?
Art. 55 § 1 KPOrzeczenie lekarskie stwierdza szkodliwy wpływ pracy na zdrowie, a pracodawca nie przenosi pracownika do innej, odpowiedniej pracy w terminie wskazanym w orzeczeniuNie przewiduje go art. 55 § 1, ale pracownik zachowuje prawa jak przy wypowiedzeniu dokonanym przez pracodawcę
Art. 55 § 1¹ KPPracodawca dopuścił się ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków wobec pracownikaTak, w wysokości wynagrodzenia za okres wypowiedzenia

W praktyce znacznie częściej spotyka się drugą podstawę. Pierwsza wymaga orzeczenia lekarskiego, a pracodawcy na ogół reagują na nie przeniesieniem pracownika na inne stanowisko. Dalsza część tekstu dotyczy więc przede wszystkim art. 55 § 1¹ KP.

Co oznacza ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracodawcy?

Ustawa nie zawiera definicji, dlatego jej treść wyznacza orzecznictwo, które od lat stosuje dwa kryteria. Naruszony musi zostać obowiązek podstawowy, czyli wynikający z art. 94 KP albo z innych przepisów chroniących pracownika. Samo naruszenie musi być przy tym ciężkie, a więc zawinione umyślnie lub przez rażące niedbalstwo i zagrażające istotnym interesom pracownika. W wyroku z 8 sierpnia 2006 r. (I PK 54/06) Sąd Najwyższy uznał, że niewypłacanie części wynagrodzenia bez usprawiedliwionej przyczyny jest ciężkim naruszeniem podstawowych obowiązków.

SytuacjaJak ocenia ją orzecznictwo
Całkowite wstrzymanie wypłat przez kolejne miesiąceCo do zasady ciężkie naruszenie
Uporczywe wypłacanie wynagrodzenia w zaniżonej wysokościCiężkie naruszenie, jeśli zaniżenie jest bezpodstawne
Nieopłacanie składek na ubezpieczenia społeczneW dotychczasowym orzecznictwie uznawane za ciężkie naruszenie (SN, I PSK 135/22)
Mobbing, dyskryminacja, naruszanie godności pracownikaMoże uzasadniać rozwiązanie, jeśli zachowanie jest udowodnione
Jednorazowe opóźnienie wypłaty o 2-3 dniZwykle nie jest ciężkim naruszeniem, chyba że uderza w pracownika bez oszczędności
Sporadyczny brak drobnej części wynagrodzeniaNie jest ciężkim naruszeniem (SN, III PK 190/19)

Naruszanie godności i mobbing nabrały nowego znaczenia po zmianie definicji mobbingu, która weszła w życie 5 listopada 2026 r. Szerzej opisano ją w tekście o mobbingu w pracy i sposobach jego rozpoznania.

Czy każde opóźnienie wypłaty uprawnia do odejścia z pracy?

Nie każde, choć każde narusza obowiązek pracodawcy. Sąd Najwyższy w wyroku z 9 maja 2017 r. (II PK 119/16) wskazał, że kilkudniowe opóźnienie nie musi być naruszeniem ciężkim, jeśli nie wpłynęło negatywnie na sytuację pracownika. Ta sama zwłoka może jednak zostać oceniona surowiej, gdy dotyczy osoby z niskim wynagrodzeniem i bez oszczędności. Sąd bada więc konkretne skutki dla konkretnego pracownika, a nie samą liczbę dni.

Skąd ta ostrożność? Art. 55 § 1¹ KP daje pracownikowi narzędzie o dużej sile, ponieważ przerzuca na pracodawcę koszt rozstania i nie wymaga zgody drugiej strony. Orzecznictwo zastrzega je dla sytuacji, w których trudno oczekiwać od pracownika dalszej pracy przez cały okres wypowiedzenia. Zasady terminowej wypłaty, w tym ustalanie dnia wypłaty w regulaminie, opisano w tekście o terminie wypłaty wynagrodzenia.

Jak złożyć oświadczenie i w jakim terminie?

Oświadczenie musi mieć formę pisemną i wskazywać przyczynę rozwiązania umowy, czego wymaga art. 55 § 2 KP. Ten sam przepis odsyła do art. 52 § 2 KP, z którego wynika termin 1 miesiąca od uzyskania przez pracownika wiadomości o okoliczności uzasadniającej rozwiązanie. Po upływie tego terminu pracownik traci możliwość skorzystania z trybu natychmiastowego z powodu danego zdarzenia.

Pracownik podpisuje pisemne oświadczenie o rozwiązaniu umowy o pracę bez wypowiedzenia

Kiedy zaczyna biec miesięczny termin przy zaległych pensjach?

Przy niewypłacaniu wynagrodzenia naruszenie ma charakter ciągły, dlatego termin biegnie od każdego kolejnego dnia wypłaty, w którym pieniądze nie wpłynęły. Wskazał na to SN w wyroku I PK 54/06, łącząc art. 85 § 1 KP z art. 52 § 2 KP. Pracownik, któremu pracodawca zalega z pensją od kilku miesięcy, nie traci więc uprawnienia tylko dlatego, że pierwsza zaległość jest starsza niż miesiąc.

Co powinno znaleźć się w oświadczeniu?

  • dane stron i data złożenia oświadczenia,
  • wyraźna informacja, że pracownik rozwiązuje umowę bez wypowiedzenia na podstawie art. 55 § 1¹ KP,
  • konkretna przyczyna, np. niewypłacenie wynagrodzenia za wskazane miesiące albo nieopłacanie składek,
  • podpis pracownika i potwierdzenie doręczenia pracodawcy.

Przyczyna wskazana w piśmie wiąże pracownika w ewentualnym sporze. Sąd nie zbada okoliczności, których pracownik w oświadczeniu nie wymienił, dlatego ogólnik w rodzaju „łamanie praw pracowniczych" jest najczęstszym błędem przy tym trybie.

Ile wynosi odszkodowanie dla pracownika?

Odszkodowanie z art. 55 § 1¹ KP odpowiada wynagrodzeniu za okres wypowiedzenia, który zależy od stażu u danego pracodawcy zgodnie z art. 36 § 1 KP. Przy umowie na czas określony kwota obejmuje wynagrodzenie za czas, do którego umowa miała trwać, ale nie więcej niż za okres wypowiedzenia. Pracownik nie musi przy tym wykazywać, że poniósł szkodę, ponieważ kwota jest zryczałtowana.

Staż u pracodawcyOkres wypowiedzenia (art. 36 § 1 KP)Odszkodowanie z art. 55 § 1¹ KP
Krócej niż 6 miesięcy2 tygodniePołowa miesięcznej podstawy
Od 6 miesięcy do 3 lat1 miesiąc1 miesięczna podstawa
Co najmniej 3 lata3 miesiące3 miesięczne podstawy
Umowa na czas określonyJak wyżej, według stażuZa czas do końca umowy, maksymalnie za okres wypowiedzenia

Jak obliczyć podstawę odszkodowania?

Podstawę ustala się według zasad obowiązujących przy ekwiwalencie za niewykorzystany urlop. Wprost przesądza o tym § 2 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia z 29 maja 1996 r. (Dz.U. 2017 poz. 927). Składniki stałe przyjmuje się w wysokości należnej w miesiącu nabycia prawa do odszkodowania. Składniki zmienne uśrednia się z 3 miesięcy, a dla wypłacanych w dłuższych okresach z 12 miesięcy. Ten sam mechanizm opisano krok po kroku w tekście o ekwiwalencie za urlop.

Przykład: pracownica pracuje w firmie od 4 lat i zarabia 7000 zł brutto miesięcznie bez składników zmiennych. Pracodawca od 3 miesięcy nie wypłaca jej wynagrodzenia, więc składa ona oświadczenie z art. 55 § 1¹ KP. Okres wypowiedzenia wynosi 3 miesiące, a odszkodowanie 21 000 zł. Niezależnie od odszkodowania należą się jej zaległe pensje za 3 miesiące z odsetkami oraz ekwiwalent za niewykorzystany urlop.

Czy odszkodowanie podlega PIT i składkom ZUS?

Odszkodowanie z art. 55 § 1¹ KP korzysta ze zwolnienia z PIT na podstawie art. 21 ust. 1 pkt 3 ustawy o PIT, ponieważ jego wysokość wynika wprost z Kodeksu pracy. Takie stanowisko zajął Dyrektor Izby Skarbowej w Łodzi w interpretacji indywidualnej z lipca 2011 r., uznając kwotę wykazaną w PIT-8C za wolną od podatku. Zwolnienie obejmuje kwotę wynikającą z przepisów, więc nadwyżkę ustaloną np. w ugodzie organy podatkowe oceniają odrębnie.

Składek ZUS od tego świadczenia się nie pobiera. Rozporządzenie o podstawie wymiaru składek wyłącza z niej odszkodowania wypłacane z tytułu rozwiązania stosunku pracy, w tym rozwiązania bez wypowiedzenia, o czym pisała Rzeczpospolita. Inaczej jest z zaległym wynagrodzeniem, które pracodawca wypłaca razem z odszkodowaniem. Pensja pozostaje przychodem ze stosunku pracy z pełnym PIT i składkami.

ŚwiadczeniePITSkładki ZUSOchrona przed potrąceniami (art. 87 KP)
Odszkodowanie z art. 55 § 1¹ KPZwolnioneNieNie
Zaległe wynagrodzenieTakTakTak
Ekwiwalent za urlopTakTakTak

Ostatnia kolumna ma znaczenie przy zajęciach komorniczych. Według uchwały 7 sędziów SN z 17 stycznia 2013 r. (II PZP 4/12) odszkodowanie nie jest wynagrodzeniem za pracę i nie korzysta z kwot wolnych od potrąceń. Kwoty wolne dla wynagrodzenia opisano w tekście o potrąceniach z wynagrodzenia.

Jakie są dalsze skutki rozwiązania umowy z art. 55 KP?

Art. 55 § 3 KP przesądza, że rozwiązanie umowy z obu przyczyn wywołuje skutki takie jak wypowiedzenie dokonane przez pracodawcę. Ta jedna reguła przekłada się na kilka praktycznych konsekwencji, które dział kadr musi uwzględnić przy rozliczeniu pracownika.

Świadectwo pracy

W świadectwie pracy wpisuje się tryb rozwiązania, czyli rozwiązanie umowy przez pracownika bez wypowiedzenia na podstawie art. 55 § 1¹ KP. Świadectwo trzeba wydać niezwłocznie, w dniu ustania stosunku pracy. Pozostałe obowiązki opisano w tekście o świadectwie pracy.

Odprawa przy zwolnieniach z przyczyn niedotyczących pracownika

Sąd Najwyższy w uchwale z 2 lipca 2015 r. (III PZP 4/15) uznał, że pracownik odchodzący w trybie art. 55 § 1¹ KP nabywa prawo do odprawy z ustawy o zwolnieniach grupowych. Warunkiem jest to, że naruszenia pracodawcy stanowią wyłączny powód rozwiązania stosunku pracy. Ustawa obejmuje pracodawców zatrudniających co najmniej 20 pracowników. Odprawa wynosi od 1 do 3 miesięcznych wynagrodzeń, zależnie od zakładowego stażu, co szerzej opisano w tekście o zwolnieniach grupowych i odprawach.

Zasiłek dla bezrobotnych

Od 1 czerwca 2025 r. zasady zasiłku określa ustawa o rynku pracy i służbach zatrudnienia (Dz.U. 2025 poz. 620). Jak wyjaśnia Infor, art. 219 tej ustawy odbiera prawo do zasiłku osobie, która sama wypowiedziała umowę. Wyjątek dotyczy jednak rozwiązania z art. 55 § 1 i § 1¹ KP. Pracownik, który odszedł z powodu ciężkiego naruszenia obowiązków przez pracodawcę, zachowuje więc prawo do zasiłku na ogólnych zasadach.

Co może zrobić pracodawca, gdy uważa rozwiązanie za nieuzasadnione?

Pracodawca może dochodzić od pracownika odszkodowania przed sądem pracy, co przewiduje art. 61¹ KP. Według art. 61² KP odszkodowanie wynosi tyle, ile wynagrodzenie pracownika za okres wypowiedzenia, a przy umowie terminowej obowiązuje ten sam limit co w art. 55 § 1¹ KP. Jeżeli sąd zasądzi odszkodowanie na rzecz pracodawcy, nie stosuje się art. 55 § 3 KP. Rozwiązanie nie wywołuje wtedy skutków wypowiedzenia przez pracodawcę.

Waga i młotek sędziowski na stole jako symbol sporu przed sądem pracy

Pracodawca nie może natomiast samodzielnie uznać oświadczenia za nieważne i oczekiwać, że pracownik wróci do pracy. Stosunek pracy ustaje z chwilą doręczenia oświadczenia, nawet jeśli jego przyczyna była nieprawdziwa. Spór o zasadność toczy się już wyłącznie o pieniądze.

Pracodawca, który sam nie wystąpił z powództwem, może się też bronić w sprawie wytoczonej przez pracownika o odszkodowanie. Sąd Najwyższy zajmował się tą sytuacją w uchwale z 4 marca 1999 r. (III ZP 3/99). Ciężar wykazania ciężkiego naruszenia spoczywa wtedy na pracowniku, a pracodawca może przedstawić dowody, że wynagrodzenie zostało wypłacone albo opóźnienie miało usprawiedliwioną przyczynę.

Jak pracodawca może ograniczyć ryzyko odejścia w trybie art. 55?

Najwięcej sporów z art. 55 § 1¹ KP dotyczy wynagrodzeń, więc ryzyko maleje przede wszystkim przy dyscyplinie płacowej. PIP w 2025 r. wydała 5,3 tys. nakazów zapłaty na łączną kwotę 182,9 mln zł, obejmujących 32,8 tys. pracowników, co podaje serwis xyz.pl za danymi inspekcji. Każda z tych spraw mogła stać się podstawą do natychmiastowego odejścia pracownika.

ObszarRyzykoDziałanie zapobiegawcze
Płynność finansowaZaległe pensje przez kilka miesięcyWcześniejsza informacja dla pracowników i rozważenie przestoju albo porozumienia zamiast milczenia
Składki ZUSNieopłacone składki jako ciężkie naruszenieKontrola płatności i układ ratalny z ZUS zawarty na czas
Wysokość pensjiBezpodstawne zaniżanie lub potrącaniePotrącenia wyłącznie w granicach art. 87 KP i z pisemną zgodą tam, gdzie jest wymagana
Relacje w zespoleMobbing i dyskryminacjaAktualna procedura antymobbingowa i rzetelne wyjaśnianie skarg
Orzeczenia lekarskieBrak przeniesienia mimo zaleceńSzybka reakcja na orzeczenie i dokumentowanie propozycji innej pracy

Czy jednorazowe opóźnienie zawsze kończy się odejściem pracownika? Nie, ale brak informacji o przyczynie i terminie wypłaty zwiększa ryzyko, że pracownik oceni zwłokę jako uporczywą. Krótka pisemna informacja z nowym terminem wypłaty bywa skuteczniejsza niż późniejsze wyjaśnienia przed sądem.

Podsumowanie

Art. 55 § 1¹ KP pozwala pracownikowi zakończyć umowę z dnia na dzień, gdy pracodawca w ciężki sposób narusza podstawowe obowiązki, najczęściej przez niewypłacanie wynagrodzenia lub nieopłacanie składek. Pracownik musi złożyć pisemne oświadczenie z konkretną przyczyną w ciągu miesiąca. Przy zaległych pensjach termin biegnie od każdego kolejnego nieuregulowanego dnia wypłaty. Odszkodowanie odpowiada wynagrodzeniu za okres wypowiedzenia, jest liczone jak ekwiwalent za urlop i nie podlega PIT ani składkom ZUS.

Rozwiązanie wywołuje skutki wypowiedzenia przez pracodawcę, co daje pracownikowi prawo do zasiłku dla bezrobotnych, a w większych firmach także do odprawy. Pracodawca, który uważa zarzuty za nieprawdziwe, nie przywróci stosunku pracy, ale może dochodzić odszkodowania na podstawie art. 61¹ KP. Najtańszym zabezpieczeniem pozostaje jednak terminowa wypłata wynagrodzeń i składek oraz udokumentowana reakcja na skargi pracowników.

Najczęściej zadawane pytania

Tak, niewypłacanie wynagrodzenia bez usprawiedliwionej przyczyny jest typowym przykładem ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracodawcy z art. 55 § 1¹ KP. Sąd ocenia jednak skalę i skutki zwłoki. Jednorazowe opóźnienie o kilka dni zwykle nie wystarcza, natomiast wielomiesięczne zaległości albo uporczywe zaniżanie pensji co do zasady uzasadniają rozwiązanie umowy w tym trybie wraz z odszkodowaniem.

Odszkodowanie odpowiada wynagrodzeniu za okres wypowiedzenia, czyli za 2 tygodnie przy stażu krótszym niż 6 miesięcy, za 1 miesiąc przy stażu od 6 miesięcy do 3 lat i za 3 miesiące przy stażu co najmniej 3 lat. Przy umowie na czas określony obejmuje czas do końca umowy, ale nie więcej niż okres wypowiedzenia. Podstawę liczy się jak ekwiwalent za urlop.

Oświadczenie trzeba złożyć na piśmie w ciągu 1 miesiąca od uzyskania wiadomości o okoliczności uzasadniającej rozwiązanie umowy, co wynika z art. 55 § 2 w związku z art. 52 § 2 KP. Przy zaległych pensjach naruszenie ma charakter ciągły, więc termin biegnie od każdego kolejnego dnia wypłaty, w którym pracownik nie otrzymał wynagrodzenia. W piśmie należy wskazać konkretną przyczynę.

Odszkodowanie korzysta ze zwolnienia z PIT na podstawie art. 21 ust. 1 pkt 3 ustawy o PIT, ponieważ jego wysokość wynika wprost z Kodeksu pracy. Nie wchodzi też do podstawy wymiaru składek ZUS, bo rozporządzenie składkowe wyłącza odszkodowania związane z rozwiązaniem stosunku pracy. Zaległe wynagrodzenie wypłacane razem z odszkodowaniem jest natomiast normalnie opodatkowane i oskładkowane.

Tak. Art. 55 § 3 KP przesądza, że rozwiązanie umowy w tym trybie wywołuje skutki wypowiedzenia dokonanego przez pracodawcę. Ustawa o rynku pracy i służbach zatrudnienia odbiera prawo do zasiłku osobie, która sama wypowiedziała umowę, ale wprost wyłącza z tej reguły rozwiązanie z art. 55 § 1 i § 1¹ KP. Pracownik zachowuje więc prawo do zasiłku na ogólnych zasadach.

Pracodawca może wnieść do sądu pracy pozew o odszkodowanie na podstawie art. 61¹ KP. Kwota odpowiada wynagrodzeniu pracownika za okres wypowiedzenia. Nie może natomiast uznać oświadczenia za nieważne, bo stosunek pracy ustaje z chwilą jego doręczenia. Może też bronić się w sprawie wytoczonej przez pracownika, wykazując brak ciężkiego naruszenia, nawet jeśli sam nie złożył pozwu.

Może ją otrzymać. Sąd Najwyższy w uchwale z 2 lipca 2015 r. (III PZP 4/15) uznał, że pracownik rozwiązujący umowę z powodu ciężkiego naruszenia obowiązków przez pracodawcę nabywa prawo do odprawy z ustawy o zwolnieniach grupowych, jeśli naruszenia były wyłącznym powodem rozstania. Ustawa dotyczy pracodawców zatrudniających co najmniej 20 osób, a odprawa wynosi od 1 do 3 pensji.

Szymon Mojsak
Szymon Mojsak

Szymon Mojsak to ekspert automatyzacji procesów biznesowych oraz specjalista ds. HR z wieloletnim doświadczeniem w wdrażaniu zaawansowanych rozwiązań IT w obszarze zarządzania zasobami ludzkimi. Jako współwłaściciel RCPonline, lidera rynku systemów rejestracji czasu pracy, łączy dogłębną wiedzę technologiczną ze zrozumieniem wymogów prawnych oraz specyfiki branży HR. Regularnie tworzy treści i analizy w oparciu o aktualne standardy branżowe, koncentrując się na bezpieczeństwie, skuteczności i transparentności procesów, co przekłada się na realną wartość dla klientów biznesowych.

Komentarze (...)

Ładowanie komentarzy...

Zaloguj się, aby dodać komentarz.